รีวิวนิทรรศการเดี่ยวของ ไมเคิล เชาวนาศัย ที่ HOP Photo Gallery · เขียนโดย พฤหัส มณีกาญจน์ · 2568A review of Michael Shaowanasai’s solo exhibition at HOP Photo Gallery · by Pharuehat Maneekarn · 2025
![นิทรรศการ: เกษียร [กะเสียน] (แบบ) น. น้ำนม. (ส. กฺษีร; ป. ขีร). ศิลปิน: ไมเคิล เชาวนาศัย](img/md/ksr_p1-title.webp?v=a31388a8)

นิทรรศการ เกษียร คือนิทรรศการศิลปะเดี่ยวของ ไมเคิล เชาวนาศัย ในช่วงอายุหลัง 60 ปี นิทรรศการซึ่งแสดงออกถึงการต่อต้าน form (รูปแบบ)สังคมที่กำหนดช่วงชีวิตหลังอายุ 60 เป็นช่วงแห่งการ เกษียณ ซึ่งมีความหมายว่า สิ้นไป ตามพจนานุกรม การมีอยู่ของนิทรรศการนี้จึงเป็นข้อความตอบกลับว่า “ฉันจะยังไม่สิ้นไป” จากตัวศิลปิน สู่ form ดังกล่าว
ตามหลายสื่อที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับนิทรรศการนี้จะมีการระบุประเภทว่า เป็นนิทรรศการภาพถ่าย ผ่านมุมมองของข้าพเจ้าเห็นว่าการมุ่งให้ความสำคัญกับภาพถ่ายเป็นหลัก อาจเป็นการมองข้ามองค์ประกอบอื่นๆของนิทรรศการ ซึ่งน่าเสียดายเป็นอย่างยิ่ง
ดังนั้นเพื่อความเข้าใจตรงกัน ในการนำชมนิทรรศการผ่านรายงานฉบับนี้ ข้าพเจ้าได้แบ่งองค์ประกอบในนิทรรศการออกเป็น 3 หมวดสี ซึ่งอาจไม่ใช่ภาพถ่าย และมีตำแหน่งจัดวางในพื้นที่ตามผังนำชมที่แนบมานี้

ตัวละคร(องค์ประกอบ) แรกที่ข้าพเจ้าจะแนะนำให้รู้จัก เริ่มต้นที่ส่วนหนึ่งของหมวด ดำแดง ในส่วนนี้จะมีลักษณะ เป็นเส้นสติกเกอร์ และตัวอักษร สีดำ หรือแดง ติดอยู่บริเวณพื้น ตรงหน้าผลงานทั่วนิทรรศการ
ลักษณะของตัวหนังสือ เป็นคำอ่านสลับภาษาไทยอังกฤษ หรือที่เข้าใจกันในชื่อภาษาคาราโอเกะ และยังเพิ่มความขี้เล่น(กวนตีน) ด้วยการเขียนด้วยอักษรที่มักถูกเลือกใช้น้อยและอาจผิดหลักทางภาษา (ชาวบ้านจะเรียกว่า ภาษาสก๊อย )
ตัวละครนี้จะทำหน้าที่เชื่อมผลงานตลอดทั้งนิทรรศการ ช่วยเพิ่มบริบทให้ผลงาน ทำหน้าที่คล้ายการติดคำอธิบายผลงาน ใน form ปกติของการจัดนิทรรศการ แต่ในขณะเดียวกัน ตัวละครนี้จะสร้างบทสนทนาและอารมณ์ขันในผลงาน จนในหลายส่วนแย่งซีนและขึ้นเป็นพระเอกของงาน หรือผสานรวมเป็นส่วนสำคัญหนึ่งของผลงานเลยทีเดียว นี่จึงกลายเป็นองค์ประกอบที่ข้าพเจ้าชื่นชอบที่สุดและจะหยิบใช้แทรกไปตลอดการนำชมครั้งนี้ ในชื่อ “เส้นนำชม”
หมวดสีทอง หมวดขององค์ประกอบที่ข้าพเจ้าให้ความสนใจน้อยที่สุด ชื่นชอบน้อยที่สุด แต่เป็นหมวดที่จะสร้างเนื้อหาหลักของนิทรรศการ มีอารมณ์ขันน้อยที่สุด แต่จะสะท้อนเนื้อหาสัจธรรมของชีวิต เกิด แก่ เจ็บ ตาย ในรูปแบบของพุทธศิลป์ที่ร่วมสมัยและไม่ดัดจริต
โดยข้าพเจ้ามองว่าผลงานในหมวดนี้เป็นการสะท้อนข้อความการพยายามทำความเข้าใจกับการเคลื่อนไปของเวลาและสภาพสังขาร ร่างกาย ซึ่งในนิทรรศการที่ตะโกนว่า “จะไม่ยอมสิ้นอายุทำงานไปอย่างอุปโลกน์แบบการเกษียณอายุ” แต่ผลงานในหมวดนี้จะเขย่าว่าเราทุกคนอยู่บนพื้นฐานสัจธรรมที่ไม่อุปโลกน์ เราต่างมีจุดร่วมที่เหมือนกันคือ เกิด แก่ เจ็บ ตาย และเหลือ 1 สิ่งเท่ากันคือ 1 ชีวิตที่ไม่มีใครรู้ว่าจะจบเมื่อไหร่ แล้วกลับมาตั้งคำถามกับตัวเองว่าเราจะใช้ชีวิตที่เหลือแบบไหน



ชุดผลงานภาพถ่าย 4 ภาพ ติดตั้งเข้ามุม ผสานกับข้อความบนเส้นนำทางเบื้องหน้าของรูป ใจความว่า “ไปไม่กลับ” “หลับไม่ตื่น” “ฟื้นไม่มี” “หนีไม่พ้น” ตามลำดับรูปจากซ้ายไปขวา เมื่อหันหน้าเข้าสู่มุมห้อง ให้บรรยากาศล้อมผู้ชมคล้ายยืนในพิธีกรรมทางศาสนาพุทธสักแบบ ข้าพเจ้าตีความเนื้อหาของงานชุดนี้มาจากข้อความบนเส้นนำทาง ซึ่งเป็นคำที่ติดอยู่ที่ตาลปัตของพระ เมื่อเวลาสวดพระอภิธรรมในงานศพ เพื่อให้ตระหนักถึงความตาย สัจธรรมของชีวิต ดังที่ได้กล่าวไปในช่วงอธิบายหมวดสีทอง แต่ศิลปินยังไม่ทิ้งอารมณ์ขันและความร่วมสมัย ซึ่งจะเห็นได้จากของใช้ส่วนตัว สมุดบัญชี ในสองรูปแรกที่ย้ำความเป็นมนุษย์ 1 หน่วย ของ สงฆ์ 1 รูป และการใช้ร่างมนุษย์มัดทับด้วยจีวรแบบภาพ 2 และ 3 แทนภาพของพระพุทธรูปแบบปกติ


ผลงานชุดต่อมาเป็นภาพถ่ายร่างคล้ายมนุษย์ถูกห่อด้วยผ้าสีส้มกับเชือกแดงที่มัดเป็นเงื่อนแน่นรัดอย่างเป็นระเบียบ พร้อมเส้นนำทางที่ถูกเว้นว่างไร้ข้อความ สิ่งแรกเมื่อปะทะกับข้าพเจ้า คือลักษณะของศพที่ถูกห่อหรือคนที่ถูกบังคับให้หาย และบังคับไร้ซึ่งการแสดงออก
ผลงานชิ้นสุดท้ายจากหมวดสีทอง คือภาพศิลปินนั่งเปลือยมีเพียงผ้า 1 ชิ้น ซึ่งสามารถทำให้นึกถึงการปลดทุกข์ได้ทันทีที่มองเห็น สาเหตุที่ทำให้ข้าพเจ้าจัดผลงานชิ้นนี้มาอยู่ในหมวดสีทองมาจาก ข้าพเจ้าเห็นว่า ผลงานชิ้นนี้คือผลงานที่สะท้อนถึงสัจธรรมและการทำความเข้าใจถึงสังขารที่เปลี่ยนไปของศิลปินมาที่สุด อีกทั้งยังสะท้อนถึงสีอุจจาระ
จากงานเขียนของภัณฑารักษ์คนหนึ่งของนิทรรศการ(นิทรรศการประกอบด้วยภัณฑารักษ์ 6 ชีวิต) เขียนไว้ว่า ครั้งแรกและครั้งเดียวที่ตัวศิลปินได้พบกับภัณฑารักษ์ทั้ง 6 สิ่งที่ศิลปินแชร์คือ เทคนิคการสังเกตสุขภาพจากสีอุจจาระ ซึ่งเจ้าตัวเรียนรู้มาจากหมอที่เพิ่งพบมาอีกที เรื่องนี้ทำให้ข้าพเจ้านึกถึงผลงานชิ้นนี้ทันที และมั่นใจได้ว่าเกี่ยวข้องกัน

หากหมวดสีทอง คือหมวดที่สร้าง เนื้อหา ใจความ ของนิทรรศการ ข้าพเจ้าจะนิยามหมวดสีขาวขุ่น ว่าคือหมวดผลงานที่สร้างบรรยากาศของนิทรรศการ หมวดนี้จะเต็มไปด้วยผลงานที่เปี่ยมด้วยอารมณ์ขัน การหยอกล้อกับเส้นขนบธรรมเนียมสังคม การประชดประชัน และความสนุกในการทำงานของศิลปินที่ล้นจนหกมาในผลงาน ใจความของผลงานในหมวดนี้จะหยอกล้อกับประเด็นสังคม การเมือง เพศสภาพ และการตั้งคำถามกับค่านิยมอุปโลกน์ในสังคม ซึ่งเป็นหมวดที่จะทำงานได้ดีกับเส้นนำทางโดยธรรมชาติ

ผลงานภาพ 4 ภาพ ซึ่งถูกแบ่งเป็นสองช่วง ช่วงแรกเป็นภาพพวงมาลัยเรียงสลับกับเบื้องหลังของสงฆ์รูปหนึ่ง ซึ่งถือโทรศัพท์มือถือลายสีรุ้ง ซึ่งอาจอนุมานได้ว่าเป็นสัญญะชัดเจนถึงการอยู่ในชุมชน LGBTQIA+ เมื่อพิจารณาทั้ง 3 รูปร่วมกันจะเห็นถึงความเป็นธงชาติไทยสีไตรรงค์ เป็นสาเหตุให้ต้องอยู่ร่วมกัน แต่เส้นนำชม จะพาเราพิจารณาร่วมไปถึงภาพศิลปินที่เลอะของเหลวสีขาวขุ่นเต็มหน้า ในท่าทางที่อยู่ต่ำกว่าบริบทปกติ ทำให้อาจจะสามารถมองร่วมไปถึงการมีกิจกรรมทางเพศกับสงฆ์รูปก่อนหน้าได้ กลายเป็นผลงานที่ท้าทายค่านิยมทางเพศที่อยู่ใต้เงาของชาติและศาสนาพุทธ แล้วยังสะท้อนกลับไปถึงชื่อนิทรรศการที่มีความหมายถึงน้ำนม ผลงานชุดนี้ข้าพเจ้ามองว่าสำคัญมากต่อนิทรรศการ เพราะแสดงให้เห็นชั้นเชิง และระดับความลึกของภาษาทางศิลปะที่ศิลปินใช้ เป็นชุดผลงานที่กำหนด สัดส่วนระหว่างความจริงจัง อารมณ์ขัน ประเด็นที่ศิลปินสนใจ ไว้ได้อย่างลงตัว ซับซ้อนในระดับที่โชว์ทักษะ แต่เรียบง่ายพอจะให้จับสัญญะได้ไม่ยาก


Standee ชายร่างกำยำพร้อมท่า flex กล้ามเนื้อซึ่งสะท้อนภาพความเป็นชายชัดเจน พร้อมเสื้อขาวแขนกุดที่มีข้อความภาษารัสเซียเด่นตระหง่านใจความว่า
“ฉันเริ่มสงคราม เพราะฉันมีอวัยวะเพศชายเล็ก”
ผลงานนี้ซึ่งจิกกัดคติทางเพศ ความเปราะบางของความเป็นชายในสังคมโลกปิตาธิปไตย และยังเสียดสีประเด็นการเมืองแบบตรงไปตรงมา
เป็นอีก 1 ชิ้นงานที่สร้างบรรยากาศความสนุก เสียดสีครอบนิทรรศการไว้




“เมื่อขนลับของเธอเริ่มกลายเป็นสีขาว เธอก็น่าจะรู้เรื่องราวบางอย่างของชีวิตแล้ว”
ใจความจากข้อความบนเส้นนำชมที่ตั้งอยู่หน้าผลงานภาพชุด 4 ภาพต่อกัน ทำให้อนุมานได้ทันทีว่าภาพดังกล่าวที่เราเห็นคือภาพของขนเพชรที่เป็นสีขาว ข้าพเจ้าในฐานะวัยรุ่นขี้สงสัยคนหนึ่ง เรียนตามตรงว่าไม่เคยสงสัยถึงการหงอกของขนในที่ลับ คาดว่าคงเป็นอารมณ์ขันที่คงจะเกิดขึ้นได้จากวัยของศิลปิน เมื่อภาพเส้นขนไหลยาวสี่ภาพทำงานกับข้อความและเส้นนำทาง สะท้อนถึงค่านิยมความคาดหวังบางอย่างที่มีต่อวัยที่ถูกนิยามว่าวัยเกษียณในสังคม นับเป็นรูปแบบความคาดหวังที่ถูกพูดถึงไม่บ่อยนัก แต่เห็นด้วยว่ามีอยู่จริง
ความสนุก ขบขัน ยังล้นออกมาในการเปิดเผยส่วนลับหนึ่งของตนเองสู่ผู้ชม แต่ในขณะเดียวกันใจความเรื่องการไหลผ่านของเวลาและจุดเปลี่ยนของสังขารก็ยังเด่นชัดผ่านงานชุดนี้อย่างมาก
นอกเหนือจากเส้นนำชม องค์ประกอบบางส่วนในหมวดดำแดงก็สร้างบริบทส่วนตัวขึ้นมาเอง ตลอดทั้งทางเราจะเห็นองค์ประกอบในหมวดนี้สร้างบทสนทนาหรือทำงานร่วมกับผลงานต่างๆ แต่ในบางองค์ประกอบในหมวดนี้จะสร้างบทสนทนากับเราๆคนดูโดยตรง นอกเหนือจากเราคนดูในปัจจุบัน มันยังคุยกับผู้ชมในอดีตที่ผ่านมาของตัวศิลปินเองตลอดอายุการทำงานใต้ฉายา “ผู้มาก่อนกาล” ของ ไมเคิล เชาวนาศัย






A playlist for enjoying this exhibition alone, curated by พฤหัส มณีกาญจน์
bonus track
"มันก็มีสองอย่างล่ะวะ ตายกับอยู่ จะอยู่ไปทำไมถ้ามันไม่สนุกอ่ะ ใช่ป๊ะ"ไมเคิล เชาวนาศัย
ลิขสิทธิ์ภาพถ่ายผลงานและบรรยากาศนิทรรศการเป็นของเจ้าของภาพ ยกเว้นภาพที่ระบุว่าถ่ายโดยผู้เขียน ผังนำชมและกราฟิกประกอบโดยผู้เขียนPhotographs of the works and the exhibition belong to their owners; except those credited to the author; floor plans and graphics by the author.